Faydalı Mali Kavramlar
Cari açık nedir!Cari işlemler dengesi, ülkeden çıkan döviz ile ülkeye giren döviz arasındaki farka göre belirleniyor. Giren döviz, çıkandan fazlaysa cari fazla; tersi durumda ise cari açık ortaya çıkıyor. Ülkeye döviz giriş çıkışını üç unsur etkiliyor. Bunlardan ilki, uluslararası mal ticareti yani ithalat ihracat farkıdır. Buna aynı zamanda "Dış Ticaret Açığı" deniyor. İkincisi; turizm, sigortacılık, taşımacılık gibi hizmet ticaretinden oluşan hizmetler hesabıdır. Üçüncüsü de, yurtdışından ülkeye giren dövizlerle ülkeden yabancı ülkelere aktarılan dövizler arasındaki farktan oluşan transferlerdir.
Peçeleme?Vergi yükümlülükleri ve sorumluları özel hukuk biçimlerini ve kurumlarını olağan kullanımları dışında kötüye kullanarak vergi kaçırma amacı güdüyorlarsa bu amaca yönelen sözleşmelere peçeleme sözleşmesi adı verilir. Bu durumda idare ve vergi yargısı organları vergilendirmede görünüşteki sözleşmeyi değil, gerçek ekonomik durumu göz önüne alırlar. Gerçekten vergi yasasının amacına göre, vergilendirme konusu olan iktisadi sonucu, vergi yasasının doğrudan doğruya kapsamadığı bir hukuksal biçimle ulaşılmaya çalışılmaktadır. Bir diğer deyişle vergilendirilmesi amaçlanan iktisadi sonuç başka bir hukuksal kılıflandırma altında vergi dışı bırakılmak yasa bu yoldan dol anılmak istenmektedir. Vergi Hukukunda peçeleme yasaktır ve geçersizdir.
Bütçe Açığı nedir?Bütçe açıkları, bütçe dönemi içinde ortaya çıkan beklenmedik harcama artışlarından kaynakla bileceği gibi bütçeler dönem başında da açıkla bağlanmış olabilirler. Bu durumda açığın nasıl kapatılacağı da gösterilir. Bunun için örneğin, devlet halktan, mali kurumlardan ya da dış ülkelerden borçlanma yoluna gidebilir. Kaynak bulma güçlüğü dolayısıyla, genellikle bütçelerin uzun süreler açık vermesi mümkün olmaz. Ancak kamu bütçesinin birkaç yıl açık vermesi mümkün hatta ekonomik teori açısından gerekli olabilir. Çünkü Keynes Teorisine göre bütçe açıkları ve fazlaları, ekonomik istikrarsızlıkları önlemede kullanılabilecek başlıca araçlardan birisidir. Bir ekonomik istikrarsızlık durumunda denk bütçe uygulaması, bu istikrarsızlığın daha da artmasına neden olur. Keynes göre, ekonominin bir duraksama içerisinde bulunduğu yani, işsizliğin arttığı, millî gelirin düştüğü dönemlerde hükümetlerin açık bütçe politikası izleyerek toplam harcamaları arttırmaları gerekir. Bütçe açığı, vergiler azaltılıp, harcamalar artırılarak gerçekleştirilebilir. Vergilerdeki bir düşüş, kamu harcamalarındaki bir artış yanında, özel sektör yatırım harcamalarının genişlemesine neden olur. Bütçedeki bu açıklar devlet tahvili satışlarıyla halktan borçlanma, hazine bonosuyla merkez bankasına borçlanma ya da merkez bankasının para basması yani emisyon gibi yollarla karşılanabilir. Ancak bu gibi yollarla finanse edilen kamu harcamalarının dozu iyi ayarlanmazsa ekonominin içinde bulunduğu durgunluktan aşırı bir enflasyona geçilebilir. Böylece yüksek oranda bir stagflasyon olgusu ile baş edilmek zorunda kalına bilinir.
Monetizasyon:Borcun parasallaşması demektir. Vadesi gelen kamu borçlarının para basarak ödenmesidir. Para sunumunun gayrisafi millî hasıla içindeki payının artmasıdır.
Senyoraj:Paranın piyasadaki parasal değeri ile basılma maliyeti arasındaki fark dolayısıyla ortaya çıkan kazançtır. Dünyanın en geçerli (konvertibl) parası dolar olduğundan, Amerika'da dolaşan doların da 3 katı ABD dışında dolaştığından, ulusal parası üzerinden en fazla kazanç sağlayan (senyoraj geliri elde eden) ülke ABD'dir.
Sübvansiyon:Hükümetin üreticileri korumak ve onları teşvik etmek amacıyla para veya parasal değere sahip şeylerle karşılıksız olarak yaptığı yardımdır.
Dotasyon:Devletin kişi ve kurumlara para, mal veya hizmet şeklinde yaptığı koşulsuz veya blok yardımlardır.
Mali sürüklenme:Vergi esnekliğinin çok yüksek olması durumunda genişleme döneminde aşırı düzeyde artan vergilerin, genişlemeyi olumsuz etkileyerek ekonominin tam istihdam düzeyine gelmesini engellemesine denir. Yani, büyüyen bir ekonomide, bütçe
Ayırma İlkesi:Sermaye Gelirlerinin, Emek Gelirlerinden daha yüksek bir şekilde vergilendirilmesi
Mali Tevzin:Merkezi ve mahalli İdareler Arası gelirlerin ve görevlerin dengeli paylaşımına denir
Erdemli MallarTopluma yarar yayan ve pozitif dışsallıkları olan, devletin paternalist (baba devlet) yaklaşımı nedeniyle üretimi ve sunumunda etkin olduğu mal ve hizmetlerdir. Örneğin huzur evleri, kadın barınma evleri, burslar vb.
İstisna:Vergiye tabi konuların kısmen veya tamamen, geçici veya sürekli vergi dışında bırakılmasıdır. Objektif vergi mükellefiyetini kısıtlar. Kanunlar göre konunun vergi dışı bırakılması
Muafiyet:Vergiye tabi kişi veya kurumların kısmen veya tamamen, geçici veya sürekli vergi dışında bırakılmasıdır. Subjektif vergi mükellefiyetini kısıtlar. Kanunlara göre kişinin vergi dışı bırakılması
Dışlama Etkisi:Devlet artan kamu harcamalarını finanse edebilmek için piyasadan borçlanma gereği duyar. Bu da piyasada faiz oranlarının artmasına neden olur. Artan faiz oranları yatırımın maliyetini artırır. Kamu kâğıtlarına uygulanan faizlerin yüksekliği fonları kamuya yöneltir. Özel sektör yeterli ve uygun koşullarda fon bulamaz. Bu durum özel yatırımları oransal olarak düşürür.
Vergi Ziyaı:Mükellefin veya vergisorumlusunun, vergilendirme ile ilgili ödevlerini zamanında yerine getirmemesi veya eksik yerine getirmesi sebebiyle, verginin, zamanında tahakkuk ettirilmemesi veya eksik tahakkuk ettirilmesidir. Vergiziyaının (kaybı) ortaya çıkması halinde, mükellef adına vergi ziyaı cezası kesilir ve gecikme faizi hesaplanır. Böyle durumlarda, verginin sonradan tahakkuk ettirilmesi veya tamamlanması yâda haksız iadenin geri alınması, ceza ve faiz uygulanmasına engel değildir.
Matrah:Verginin, üzerinden hesaplandığı değer veya miktardır. Değer üzerinden hesaplanıyorsa Advalorem matrah, yaş ağırlık uzunluk hacim gibi ölçülere göre hesaplanıyorsa Spesifik matrah söz konusudur.
Mükellef (Yükümlü):Vergi kanunlarına göre, vergi ödemekle yükümlü kılınan gerçek veya tüzel kişilere verilen addır. Kanuni mükellef kanunlarda vergiyi ödemekle yükümlü kılınanlardır. Aracı mükellef (vergi taşıyıcısı) yansıma yoluyla vergiyi üzerine alandır. Nihai mükellef ise vergiyi artık yansıtamayan vergi yüklenicisidir. Kanuni mükellefi ile fiili mükellefi (vergi yüklenicisi) ayrı kişiler olan KDV de vergiyi nihai olarak tüketiciler yüklenmektedir.
Vergi Sorumlusu:Vergi sorumlusu, vergi kanunlarına göre mükellef olmamakla birlikte, verginin, alacaklı vergi dairesine ödenmesinden sorumlu olan kişidir. Sorumluluk uygulaması, verginin tahsilinin güvenliğini sağlamaya yönelik bir uygulamadır. Vergi sorumlusuna en güzel örnek işverenlerdir.
Vergi Takozu:Vergi ve vergi benzeri mali yükümlülüklerin (parafiskal yük) işveren üzerinde oluşturduğu mali külfete verilen addır.
Vergi Kaması:Vergi nedeniyle üretici ve tüketici rantındaki azalma ya da diğer bir ifade ile fayda kaybını ifade eder. kısacası verginin üretici ve tüketici refahındaki ek fayda kaybıdır.
Vergi Tatili:Belirli vergi konularından ya da kişilerden, belirli bir süre vergi alınmamasına denir. Ülkemizde de uygulanmaktadır. Amaç bazı üretim veya tüketim faaliyetlerinin desteklenmesidir. Örneğin, özel okullardan 5 vergilendirme dönemi boyunca gelir vergisi alınmamaktadır.
Tobin Vergisi:Spekülatif amaçlı döviz cinsinden sermaye hareketliliğinin önlenebilmesi amacıyla bir çözüm önerisi olarak 1972 de James TOBİN tarafından ortaya atılmıştır. Kısa vadeli sermaye hareketleri nedeniyle odemeler dengesi ve makro ekonomik gostergelerinde istikrari yakalayamayan ekonomilerde sermayenin yurt ici giris ve cikisi arasindaki sureyi uzatmayi ve kisa vadeli sermaye hareketleri yerine uzun vadeli yatirimi amaclayan sermayenin girisini saglamayi hedefleyen bir tur sermaye vergisidir. Oranının binden 1 ile yüzde 1 arasında olması gerektiği önerilmiştir.
Transfer Fiyatı:Çok uluslu şirketlerin kendi bölümleri veya şubeleri arasında vergilerden kaçınmak için mal ve hizmet alım-satımlarında uyguladıkları fiyat.
Vergi Fiyatı:Kamu Malları konusunda yapılan harcamalar arttıkça kişilerin ödeyecekleri vergilerin de artması sonucu, bir bireyin kamu malından tüketeceği her ekstra birim için yapması gereken ödemeye verilen addır
Ad Valorem(Değer)Vergiye konusunun değerinin dikkate alınmasına
Spesifik(Miktar)Vergiye konusunun miktarının dikkate alınmasına
Gelir-İkame EtkisiKişinin ödediği vergi nedeniyle daha çok çalışmak istemesine gelir etkisi. Çalışmayıp dinlenmeyi tercih etmesine ikame etkisi denir.
Olivera-Tanzi EtkisiEflasyonun vergi gelirlerini aşırdırmasına olivera-tanzi etkisi denir.
Vergilemenin SınırıVerginin bir birim daha artıralamadığı, mevcud vergilere yeni bir verginin eklenemediği noktaya vergilemenin sınırı denir.
Mali SınırVergilerde artış olmasına karşın vergi gelirlerinde artışın olmamasına. Laffer eğrisi yardımıylada açıklanmaktadır.
Vergi AmortismanıVergi nedeniyle gayrimenkul'ün değerinin azalmasına Vergi Amortismanı denir. Bir evin yıllık geliri= 10.000tl ise piyasadaki ortalama faiz oranı %5 ise evin Sermaye değeri= 10.000/0.05=200.000tl dir. Bu evin yıllık gelirinden %10 vergi alınırsa ödenecek vergi 1.000tl olur. Vergiden sonra yıllık gelir vergi kadar azalacaktır. 10.000-1.000=9.000tl olacaktır. Vergiden sonra evin sermaye değeri 9.000/0.05=180.000tl düşmüş olacaktır. Evin üzerine konulan vergi ile sermaye değeri 200.00tl den 180.000tl düşmüştür.
Vergi KapitalizasyonuVerginin kaldırılması nedeniyle gayrimenkul'ün değerinin artmasına Verginin kapitalizasyonu denir. Örnek: Sermaye değeri 180.000tl olan evden vergi kaldırılırsa sermaye değeri 200.000tl çıkaçaktır. Not: Devletin borçlanma için sattığı tahvillerden vergi alınması yada kaldırılması verginin amortismanı veya kapitalizasyona örnektir.
Vergi YansımasıVergiyi ödeyen yükümlünün bu vergiyi kısmen veya tamamen başkalarına devretmesine yansıma denir.
RefinansmanEski borçların yeni borçlar ile ödenmesi
Roll Över (Borçların Çevrilebilme Oranı)Belirli bir dönemdeki borç servisinin(ana para ve faiz) toplam borçlanmaya oranı. Örnek: 100 tl geri borç ödemesi için 80 tl'lik borç almak veya 100 tl geri borç ödemesi için 150 tl'lik borç almak. Borç çevrilebilme oranı yıllar itibariyle değişiklik göstermektedir.
Rücû (hukuk)Rücu, bir kişinin, hukuken diğerinin yerine geçerek üçüncü kişilere karşı onun haklarını ve sorumluluklarını devralması durumu. Rücu kelimesinin kökeni Arapça olup, dönmek anlamına gelir. Rücu eden sigortacının, sigortalıya tazminatı ödedikten sonra dönerek kusurlu kişiden bu tutarı talep etmesi söz konusudur. Örnek: A aracı ile B araçlarının trafikte çarpışması sonucu, A aracında 1.000 TL hasar meydana gelir. Polis, olay yeri tespit tutanağında, A aracına 2/8, B aracına ise 6/8 kusur verir. A aracının sahibi, hukuken, zararının 1.000 TL / 8 x 6 = 750 TL'sini B aracından talep edebilecek durumdadır. Ancak, A aracının sahibi, kendisine daha kolay geldiği için zararını Kasko sigortasından almayı tercih eder. A'nın sigortacısı X Sigorta Şirketi, kendisine, zararının tümünü (1.000 TL öder). Bunu takiben, X Sigorta Şirketi halefiyet ilkesi uyarınca, ödediği hasar oranında hukuken A'nın yerine geçtiğinden, B'ye rücu ederek 750 TL ister. B, bu parayı ödemekle yükümlüdür.
Otomatik StabilizatörDevletin müdalesi olmaması karşın, Ekonomik dalgalanmaların aksi yönünde hareket ederek negatif etkiyi azaltan ekonomik araçlara denir. (Otomatik vites araba gibi)
Ramsey KuralıTalep esnekliği düşük olan mallardan daha çok vergi alınmasına Ramsey Vergileri/Kuralı denir. (Sigaradan daha çok vergi alınması gibi). Bu kural adalet ile ilgili değildir. Kişilerin refah kaybını önlemek için önerilmiştir.
Vergi Kaçırma NedenleriAkademik çalışmalara baktığımız zaman önümüze vergi kaçırma ile ilgili çıkan nedenlerden bazıları şunlardır. Gelir etkisi, Gelir kaynağı, Gelir Seviyesi, Vergi oranları, Sistemin adil olmadığı anlayışı, Denetim oranları ve Vergi afları denilebilir.
Sedüler-Üniter Gelir VergisiDeğişik kaynaklardan elde adilen kazanç ve iratların birbiri ile bağlantı kurulmaksızın vergilendirilmesine Sedüler Gelir vergisi Bütün gelir unsurlarının toplanarak vergilendirilmesine Üniter gelir vergisi denir.
Asgari Geçim İndirimiAsgari geçim İndirimi: Sadece ücret geliri elde edenlere yönelik bir uygulamadır. Aylık olarak uygulanan bu indirim ya eskiden olduğu gibi "özel indirim: her ay belli tutarın ücret matrahından düşülmesi", ya da şu an uygulandığı gibi çalışmayan eş ve çocuk sayısına ve asgari ücretin yıllık brüt tutrarına göre hesaplanan ve hesaplanan aylık gelir vergisinden mahsup edilen tutar şeklinde uygulanmaktadır.
En Az Geçim İndirimiEn Az Geçim İndirimi: kişilerin elde ettikleri gelirin belli tutara kadarlık kısmının vergi dışı bırakılmasıdır. Tüm gelir unsurlarına yönelik yapılan bu uygulama için örnek verilecek olursa; 0-10.000 TL gelir için vergi oranı %0 denilirse, 10.000 TL'lik gelir "en az geçim indirimi" olacaktır.
Crowding Out (Dışlama Etkisi)Toplam tasarruflar veri iken, artan kamu harcamalarının finansmanını sağlamak için devletin borçlanıcı olarak finans piyasasına girmesiyle faizlerin yükselmesi, bunun sonucunda da hem özel sektöre yatırım için kullanabileceği kaynak kalmaması ve hem de yükselen faizlerin yatırım maliyetlerini yükseltmesi nedeniyle özel yatırım harcamalarının düşmesine yol açması sonucu milli gelirde meydana gelen azalma.
Damping-AntidampingBüyük bir ihracatçı firmanın, malını dış piyasada, iç piyasadan daha düşük bir fiyattan satmasına damping denir. Hükümetler dampinge karşı anti-damping vergileri veya telafi edici vergiler koymaktadırlar.
KartelBenzer mal veya hizmetleri üreten firmaların fiyatlarını belirlemek, üretimi kısmak, piyasaları bölüşmek veya yeni teknolojilerinin uygulanmasını sınırlandırmak v.b. amaçlarla aralarında yaptıkları anlaşmalardır.
Sendikasyon Kredisiİki ya da daha fazla kredi veren kuruluşun bir araya gelmesiyle benzer hüküm ve koşullarla, ortak dökümantasyon ve ortak bir ajan kullanılarak büyük miktarda fon ihtiyacında olan borçluya sağlanan kredidir.